Галоўная cтраница Галоўная cтраница
Главная cтраница
Главная cтраница
Главная cтраница

Головна cтраница
Головна cтраница
Головна cтраница
Галоўная cтраница
Галоўная cтраница
Галоўная cтраница

Галоўная cтраница
Галоўная cтраница Галоўная cтраница Галоўная cтраница Галоўная cтраница

Sergey Prokofiev / Сяргей Прокофьев (частка II)

Па вяртанні ў Расею Прокофьев прымаецца за працу. Як гэта нярэдка хаджала ў гісторыі балетнага тэатра, слабая драматургічная аснова нават пры наяўнасці выдатнай музыкі не прыводзіць да поспеху. Так было і з прокофьевским задумай балета "Ала і Лоллий", либретто да якога злажыў паэт Сяргей Гарадзецкі. У музыцы відавочна адчуваюцца ўплывы Стравінскага. Гэта і зразумела, калі ўлічыць, што атмасфера скіфскага "варварствы" "Алы і Лоллия" тая жа, што і ў "Вясне святой" і нават некаторыя сюжэтныя хады вельмі падобныя. А акрамя таго, не магла музыка такой гіганцкай уражлівай сілы як "Вясна святая" не захапіць маладога Прокофьева. Некалькі пазней - паміж 1915 і 1920 гг.- узнікае балет "Казка пра блазна, семярых блазнаў перешутившего". Гэтым разам Прокофьев сам піша либретто, запазычаючы сюжэт у рускіх казках з складанкі А. Афанасьева. Гарэзная музыка рускага характару атрымалася кампазітару. Балет атрымаўся жывы, збытны дасціпнымі эпізодамі і які нагадвае "блазенскія ігрышчы". У ім Прокофьев "удосталь натешился" іроніяй, гратэскам, сарказмам,- гэтак для пярэста тыповымі.

Шматлікія сучаснікі маладога Прокофьева і нават даследнікі яго творчасці прагледзелі ў яго музыцы "лірычную брую", пробивавшуюся скрозь остросатирические, гратэскавыя, саркастычныя выявы, скрозь знарочыста грубаватыя, цяжкавагавыя рытмы. А іх шмат, гэтых лірычных, сарамлівых інтанацый у фартэпіянных цыклах "Мимолетности" і "Сарказмы", у пабочнай тэме першай часткі Другой сонаты, у рамансах на вершы Бальмонта, Апухтина, Ахматовой.

Адгэтуль працягнуцца ніткі да "Казкам старой бабулі", "Ромео і Джульеце", да музыкі Наташы Роставай, да "Папялушцы", да пушкінскіх вальсаў. Заўважым, што ў гэтых творах пануюць пачуцці моцныя, але сарамлівыя, "якія баяцца" вонкавага свайго выраза. Прокофьев іранічна ставіцца да перабольшанняў рамантычнага "міры ўсхваляваных пачуццяў". Для такога антырамантычнага скептыцызму - сярод шматлікіх іншых складанняў - вельмі паказальны раманс "Вядзьмак" на вершы Агнивцева.

Антырамантычныя тэндэнцыі Прокофьева адбіваюцца і ў яго сімпатыях да прозы, празаічным тэкстам. Тут можна казаць аб уплывах Мусаргскага, тым больш што Прокофьев нярэдка аблюбоўвае той тып мелодыі, які блізкі маўленчым інтанацыям. У гэтым стаўленні вельмі паказальны яго "Гадкае качаня" для голасу і фартэпіяна, які цяжка назваць рамансам. Мудрая і добрая казка Андэрсана, якая ўсяляе веру ў дабро і святло, прыцягнула Прокофьева сваім гуманізмам.

Адно з першых выкананняў "Гадкага качаняці" слухаў А. М. Горкі ў канцэрце, у якім ён чытаў першы раздзел свайго "Дзяцінства". Захоплены "Качанём" Горкі выказаў здагадку: "...а бо гэта ён пра сябе напісаў, пра сябе!"

У студзені 1916 гады Прокофьеву прыйшлося мінуць праз выпрабаванне, якое прымушае ўспамінаць аб вечары прэм'еры "Вёсны святой" Стравінскага. Гэта было першае выкананне "Скіфскай сюіты", якой ён сам дырыжаваў. Публіка гучна выяўляла сваё абурэнне "дзікім творам". Рэцэнзент "Тэатральнага лістка" пісаў: "Прама неверагодна, каб такая, пазбаўленая ўсякага сэнсу п'еса магла выконвацца на сур'ёзным канцэрце.... Гэта нейкія дзёрзкія, нахабныя гукі, нічога не якія выказваюць, акрамя бясконцага выхваляння".

Прокофьев па-стаічнаму вытрымоўвае такога роду крытычныя адзнакі і такога роду рэакцыі залы. Прысутнічаючы на публічных выступах Д. Бурлюка, У. Каменского, У. Маякоўскага, ён абвыкае да думкі, што наватарскія тэндэнцыі ў любым мастацтве не могуць не выклікаць бурных рэакцый публікі, мелай свае, устояныя густы і якая лічыць усякае іх парушэнне замахам на асобу, вартасць, прыстойнасці.

У перадрэвалюцыйныя гады Прокофьев заняты працай над операй "Гулец" па аповесці Дастаеўскага. Тут ён яшчэ бліжэй падыходзіць да Мусаргскага. "Гулец" па шматлікіх чынніках будзе адкладзены Прокофьевым ці ледзь не на дзесяць гадоў, прэм'ера яго адбудзецца ў Брусэлі толькі ў 1929 году.

Падчас працы над "Гульцом", магчыма, у процівагу шчодра рассыпаным у партытуры навінам, Прокофьев задумляе сімфонію, пабудаваную па строгім каноне класічных узораў гэтага жанру. Так узнікае адно з обаятельнейших складанняў маладога Прокофьева, яго Класічная сімфонія. Жыццярадасная, светлая, без адзінай "маршчынкі на чале" музыка, толькі адной сваёй тэмай датыкаецца да іншай эмацыйнай сферы, да летуценнай лірыкі, гэта мелодыя скрыпак у лімітава высокім рэгістры якая гучыць у пачатку другой часткі. Першае выкананне Класічнай сімфоніі, прысвечанай Б. У. Асафьеву, адбылося пад кіраваннем аўтара ўжо пасля рэвалюцыі, у 1918 году. На канцэрце прысутнічаў А. У. Луначарский.

У гутарцы з ім Прокофьев выказаў жаданне адправіцца ў доўгую канцэртную цягніку за мяжа. Луначарский не стаў пярэчыць. Так, у 1918 году Прокофьев з'ехаў за мяжу.

У пачатку ён канцэртаваў у Японіі, а адтуль накіраваўся ў ЗША. У сваіх успамінах Прокофьев піша: "З Иокагамы, з цудоўным прыпынкам у Ганалулу, я перабраўся ў Сан-Францыска. Тамака мяне не адразу пусцілі на бераг, ведаючы, што ў Расеі кіруюць "максімалісты" (так у то час у Амерыцы звалі бальшавікоў) - народ не зусім зразумелы і, верагодна, небяспечны. Пратрымаўшы дня тры на выспе і падрабязна апытаўшы ("Вы сядзелі ў турме?"- "Сядзеў".- "Гэта дрэнна. Дзе жа?" - "У вас, на выспе".- "Ах, вам заўгодна жартаваць!"), мяне ўпусцілі ў Злучаныя Штаты".

Тры з паловай года, пражытых у ЗША, дадалі да спісу складанняў Прокофьева оперу "Каханне да трох памяранцам" і некалькі камерных твораў.

З'яжджаючы з Расеі, Прокофьев захапіў з сабой тэатральны часопіс "Каханне да трох памяранцам", дзе надрукаваны быў сцэнар аднайменнай казкі італьянскага драматурга Карла Гоццы, перапрацаваны Ў. Мейерхольдом. Па ёй Прокофьев напісаў либретто і музыку оперы.

"Каханне да трох памяранцам" можа быць названая іранічнай казкай, у якой рэальнасць, фантастыка, тэатральная ўмоўнасць сплятаюцца ў займальнае паданне, нададзенае яркай сцэнічнай формай, роднаснай італьянскай "комедиа дель арте". За час - амаль паўстагоддзя,- якое адлучае нас прэм'еры "Каханні да трох памяранцам", опера гэтая ўвайшла рэпертуар шматлікіх тэатраў.

Упершыню, пасля доўгіх пакут, яна была пастаўленая ў Чыкага ў канцы 1921 гады. За дзве тыдня да прэм'еры "Памяранцаў" тамака жа, у Чыкага, адбылося першае выкананне Трэцяга Фартэпіяннага канцэрту. Сольную партыю гуляў аўтар. У, гэтым канцэрце пануе "рускі дух" у мове, у выявах, то па-жалейкаваму шчырых (уступ), то па-кощеевски злавесна-казачных, то размашыстых, як шчодрая сіла рускага молодечества. З пяці фартэпіянных канцэртаў (Чацвёрты і Пяты напісаныя ў пачатку 30-х гадоў) менавіта Трэці карыстаецца па гэтай дзень найбольшай папулярнасцю, можа быць, яшчэ і таму, хто ў ім чуецца голас фартэпіяннага "усемагутнасці", які прымушае ўспомніць аб пафасе канцэртаў Чайковского і Рахманінава. Гэтую асаблівасць канцэрту вобразна і ярка выказаў паэт Кастусь Бальмонт: "І у бубен сонца б'е непераможны скіф".

< вяртаемся - чытэльны далей >